सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशन: समाजाच्या सर्वांगीण कल्याणासाठीची सेवा चळवळ

स्वस्मै स्वल्पं समाजाय सर्वस्वम् । सेवा परमो धर्मः ।

समाजातील गरजू, वंचित आणि सर्वसामान्य नागरिकांना आरोग्य, शिक्षण, मार्गदर्शन आणि विकासाच्या समान संधी उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने १८ जून २०२३ रोजी पुण्यात “सुदर्शन” संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

संस्थेचे संचालक आणि संस्थापक सदस्य श्री. योगेश अंबादास देशपांडे यांच्या पुढाकारातून, श्री. धनंजय जोशी, श्री. एस. आर. कुलकर्णी आणि सेवाभावी सहकाऱ्यांच्या सहभागातून सुरू झालेली ही संस्था आज आरोग्यसेवेपासून व्यापक समाजविकासापर्यंत कार्य करणाऱ्या सेवा चळवळीच्या दिशेने वाटचाल करीत आहे.

“सुदर्शन” नावामागील प्रेरणा

संस्थेचे “सुदर्शन” हे नाव राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पाचवे पूजनीय सरसंघचालक श्री. कुप्पहळ्ळी सीतारामय्या सुदर्शनजी यांच्या राष्ट्रनिष्ठ, सेवाभावी आणि प्रेरणादायी जीवनातून घेण्यात आले आहे.

या नावामागे आणखी एक व्यापक सामाजिक विचार आहे. भारतीय परंपरेतील सुदर्शनचक्र हे अज्ञान, अन्याय, नकारात्मकता आणि अवगुणांचा नाश करून सत्य, धर्म आणि कल्याणाचा मार्ग प्रशस्त करणारे प्रतीक मानले जाते. त्याचप्रमाणे समाजातील आजार, दुःख, अज्ञान, असमानता आणि असहायता दूर करून सकारात्मक, निरोगी, शिक्षित व सक्षम समाज घडविण्याचा संकल्प “सुदर्शन” या नावातून व्यक्त होतो.

संस्थेची सुरुवात

संस्थेची सुरुवात “सुदर्शन कॅन्सर हॉस्पिटल अँड रिसर्च फाउंडेशन” या नावाने झाली. कर्करोगाबद्दल समाजामध्ये असलेली भीती आणि गैरसमज दूर करणे, लक्षणे व प्रतिबंध याबाबत जनजागृती करणे, आजाराचे लवकर निदान व्हावे यासाठी तपासणीची सवय निर्माण करणे आणि गरजू रुग्णांना योग्य उपचारापर्यंत पोहोचविणे, ही संस्थेच्या कार्याची प्रारंभिक दिशा होती.

केवळ एखादे रुग्णालय उभारणे हा संस्थेचा मर्यादित उद्देश नव्हता. रुग्णाला आजाराची माहिती मिळण्यापासून तपासणी, निदान, तज्ज्ञांचा सल्ला, रुग्णालयाचा संदर्भ, आवश्यक कागदपत्रे, आर्थिक सहाय्य, उपचार आणि पुनर्वसनापर्यंत विश्वासार्ह साथ मिळावी, या विचारातून कार्याला सुरुवात झाली.

संस्थेने आतापर्यंत केलेले कार्य

संस्थेच्या २०२३ ते २०२५ या कालावधीतील उपलब्ध कार्यनोंदीनुसार:

• ४०० पेक्षा अधिक गरजू नागरिकांची मोफत आरोग्य तपासणी करण्यात आली.
• ५० पेक्षा अधिक गरजू रुग्णांना उपचारासाठी आर्थिक सहाय्य किंवा सहाय्य मिळवून देण्यासाठी समन्वय करण्यात आला.
• आरोग्य शिबिरे, OPD, समुपदेशन, वैद्यकीय मार्गदर्शन आणि जनजागृतीच्या माध्यमातून १,००० पेक्षा अधिक प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष लाभार्थ्यांपर्यंत सेवा पोहोचविण्यात आली.
• गरजू रुग्णांसाठी मोफत OPD आणि प्राथमिक वैद्यकीय मार्गदर्शनाची व्यवस्था करण्यात आली.
• तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला, दुसरे वैद्यकीय मत आणि योग्य रुग्णालयाचा संदर्भ उपलब्ध करून देण्यात आला.
• कर्करोगाची लक्षणे, जोखीम घटक, प्रतिबंध आणि लवकर निदान यासंबंधी जनजागृती करण्यात आली.
• महिला आरोग्य आणि तपासणीसंबंधी उपक्रम राबविण्यात आले.
• रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना समुपदेशन, कागदपत्रे, उपचार प्रक्रिया आणि उपलब्ध सहाय्य योजनांविषयी मार्गदर्शन करण्यात आले.
• रक्तदान, थॅलेसेमिया जनजागृती आणि विविध समाजोपयोगी उपक्रमांमध्ये सहभाग घेण्यात आला.

नाव आणि कार्यक्षेत्राचा विस्तार

समाजाच्या बदलत्या गरजा आणि व्यापक सेवाकार्याची आवश्यकता लक्षात घेऊन संस्थेचे कार्यक्षेत्र विस्तारण्यात आले. त्यानुसार संस्थेला “सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशन” हे व्यापक आणि राष्ट्रीय स्वरूपाचे नाव देण्यात आले.

आज संस्थेचे कार्य केवळ कर्करोग किंवा एखाद्या विशिष्ट आजारापुरते मर्यादित नाही. आरोग्य, शिक्षण, संशोधन, कौशल्य विकास, महिला व बालकल्याण, सामाजिक सुरक्षा, ग्रामीण विकास, पर्यावरण आणि मानवतावादी मदत या सर्व क्षेत्रांना एकत्र जोडून सर्वांगीण समाजविकास साधणे, हा संस्थेचा व्यापक उद्देश आहे.

संस्था सध्या काय करते?

सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशन सध्या पुढील प्रमुख क्षेत्रांमध्ये कार्य करीत आहे:

१. आरोग्य जनजागृती

कर्करोग, हृदयरोग, मधुमेह आणि इतर असंसर्गजन्य आजारांविषयी लक्षणे, जोखीम, प्रतिबंध, निरोगी जीवनशैली आणि वेळेवर तपासणीचे महत्त्व समाजापर्यंत पोहोचविणे.

२. प्रतिबंधात्मक आरोग्य तपासणी

समुदाय, वस्त्या, संस्था आणि कार्यस्थळांमध्ये आरोग्य तपासणी शिबिरे आयोजित करून संभाव्य आजार आणि आरोग्यजोखीम लवकर ओळखणे.

३. वैद्यकीय मार्गदर्शन व संदर्भ सेवा

तपासणीनंतर आवश्यक असलेल्या रुग्णांना तज्ज्ञ डॉक्टर, प्रयोगशाळा, निदान केंद्र आणि योग्य रुग्णालयाशी जोडणे.

४. रुग्ण सहाय्य आणि उपचार मार्गदर्शन

रुग्णांना दुसरे वैद्यकीय मत, उपचाराची दिशा, कागदपत्रांची पूर्तता, उपलब्ध आर्थिक मदत आणि उपचार प्रक्रियेचा पाठपुरावा यासाठी सहकार्य करणे.

५. शासकीय योजना व आरोग्यसुरक्षा जागरूकता

आयुष्मान भारत–प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना, महात्मा ज्योतिबा फुले जन आरोग्य योजना, ESI आणि इतर आरोग्य व सामाजिक सुरक्षा योजनांविषयी पात्र नागरिकांना माहिती, नोंदणी मार्गदर्शन आणि कागदपत्र सहाय्य देणे.

संस्था स्वतः कोणताही विमा व्यवसाय करणार नाही. आरोग्य विमा, शासकीय योजना आणि आर्थिक संरक्षणाबद्दल कायदेशीर चौकटीत राहून जनजागृती व मार्गदर्शन करणे, ही संस्थेची भूमिका आहे.

६. महिला, बालक आणि कुटुंबकल्याण

महिलांचे आरोग्य, पोषण, स्वावलंबन, कौशल्य प्रशिक्षण, बालकांचे आरोग्य व पोषण आणि कुटुंबकल्याणासाठी उपक्रम राबविणे.

सुदर्शन स्क्रीनिंग मिशन

“सुदर्शन स्क्रीनिंग मिशन” हा संस्थेचा विस्ताराधीन, समुदायाधारित प्रतिबंधात्मक आरोग्य उपक्रम आहे.

लवकर निदान अर्थात व्यापक तपासणी – शोध – उपचार – रोगमुक्ती

या मिशनच्या माध्यमातून केवळ तपासणी शिबिर आयोजित करून थांबण्याऐवजी पुढील अखंड सेवा-साखळी निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट आहे:

• आरोग्य जनजागृती आणि नागरिकांची नोंदणी
• सामान्य आणि जोखीम-आधारित आरोग्य तपासणी
• तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून वैद्यकीय परीक्षण
• आवश्यक निदान चाचण्यांसाठी संदर्भ
• रुग्णालय आणि उपचार व्यवस्थेशी जोडणी
• शासकीय योजना व आर्थिक सहाय्याचे मार्गदर्शन
• उपचारांचा नियमित पाठपुरावा
• समुपदेशन आणि पुनर्वसन
• नागरिकांच्या संमतीवर आधारित सुरक्षित डिजिटल आरोग्य नोंद

या उपक्रमासाठी शासन, महानगरपालिका, CSR संस्था, रुग्णालये, डॉक्टर, प्रयोगशाळा, शैक्षणिक संस्था आणि सेवाभावी संघटनांशी भागीदारी विकसित करण्याचा संस्थेचा प्रयत्न आहे.

संस्थेची व्यापक उद्दिष्टे

आरोग्य आणि वैद्यकीय सेवा

रुग्णालये, आरोग्य केंद्रे, निदान केंद्रे, संशोधन केंद्रे, डे-केअर सुविधा, घरगुती आरोग्यसेवा, टेलिमेडिसिन, मोबाइल हेल्थ व्हॅन, पुनर्वसन, उपशामक उपचार, रक्तपेढी आणि रुग्ण सहाय्य केंद्रांसाठी सेवाभावी प्रकल्प विकसित करणे.

शिक्षण आणि कौशल्य विकास

शाळा, वैद्यकीय व परिचारिका शिक्षण, सार्वजनिक आरोग्य प्रशिक्षण, डिजिटल शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन, शिष्यवृत्ती आणि युवकांसाठी रोजगाराभिमुख कौशल्य प्रशिक्षण राबविणे.

संशोधन आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

आरोग्य संशोधन, सामाजिक संशोधन, रोगनोंदणी, सार्वजनिक आरोग्यविषयक माहिती विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित आरोग्य सुविधा, डिजिटल प्लॅटफॉर्म, हेल्पलाइन आणि सेवाभावी आरोग्य स्टार्टअपना प्रोत्साहन देणे.

महिला, बालक, ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग कल्याण

महिला सक्षमीकरण, स्वयंरोजगार प्रशिक्षण, बालकांचे पोषण, ज्येष्ठ नागरिकांचे सहाय्य आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी आवश्यक मार्गदर्शन व कल्याणकारी सेवा विकसित करणे.

ग्रामीण आणि कृषी विकास

शेतकरी प्रशिक्षण, सेंद्रिय शेती, जलसंवर्धन, पशुसंवर्धन, शेतकरी उत्पादक संस्थांना सहकार्य आणि ग्रामीण भागामध्ये आरोग्य, शिक्षण व रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.

पर्यावरण आणि पशुकल्याण

वृक्षारोपण, कचरा व्यवस्थापन, जलसंवर्धन, प्रदूषण नियंत्रण, जैवविविधता संवर्धन, अक्षय ऊर्जा, पशुवैद्यकीय शिबिरे आणि पशुकल्याणाचे उपक्रम राबविणे.

आपत्ती व्यवस्थापन

पूर, भूकंप, दुष्काळ आणि इतर आपत्तींच्या काळात अन्न, औषधे, आरोग्यसेवा, आवश्यक वस्तू आणि पुनर्वसन सहाय्य उपलब्ध करून देणे.

कार्यपद्धती

सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशनची कार्यपद्धती समाजसहभाग, व्यावसायिक व्यवस्थापन आणि पारदर्शकतेवर आधारित आहे. केंद्र आणि राज्य शासन, महानगरपालिका, आरोग्य विभाग, CSR संस्था, उद्योगसमूह, डॉक्टर, रुग्णालये, प्रयोगशाळा, संशोधन संस्था, सामाजिक संघटना आणि स्वयंसेवकांना एका उत्तरदायी व्यासपीठावर आणण्याचा संस्थेचा प्रयत्न आहे.

प्रत्येक प्रकल्पामध्ये लाभार्थ्यांची पात्रता, माहितीची गोपनीयता, निधीचा योग्य विनियोग, कार्याची नोंद, परिणाममापन आणि भागीदारांना नियमित अहवाल देण्यावर भर दिला जाईल.

भावी दिशा

सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशनला देशभरामध्ये सदस्य, डॉक्टर, तज्ज्ञ, स्वयंसेवक, देणगीदार आणि सेवाभावी संस्थांचे सहयोगी नेटवर्क निर्माण करायचे आहे. राष्ट्रीय, राज्य, जिल्हा, तालुका, शहर आणि गाव पातळीवर सेवाकार्याची रचना उभी करून आरोग्य आणि सामाजिक सेवा शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचविण्याचा संस्थेचा संकल्प आहे.

सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशन ही केवळ एक सेवाभावी संस्था नाही; ती व्यक्ती, कुटुंब, समाज आणि राष्ट्राच्या सर्वांगीण कल्याणासाठी उभी राहिलेली एक सामाजिक चळवळ आहे.

स्वतःसाठी थोडे आणि समाजासाठी सर्वस्व—या भावनेतून आरोग्यसंपन्न, शिक्षित, स्वावलंबी, संवेदनशील आणि समर्थ भारत घडविणे, हाच सुदर्शन भारत सेवा फाउंडेशनचा मूलभूत हेतू आहे.